यशवंतराव महाराजांचा न्याय, कोप आणि करूणा

संध्याकाळच्या केशरी प्रकाशात यशवंतराव महाराज आणि राजकुमारी भीमा घोड्यावरून गावाच्या वाटेनं पुढे जात होते. वातावरण शांत होतं, पण अचानक दूरवरून करुण रडण्याचे आवाज, आरडाओरड आणि चाबकांचे फटके ऐकू यायला लागले. भीमा घोडा थांबवत म्हणाली, “महाराज… काहीतरी चुकतंय.” महाराजांनी गंभीर नजरेनं मान हलवली आणि दोघांनी घोडे पुढे दौडवले.

थोड्याच अंतरावर त्यांनी पाहिलं—गावातील म्हातारे, बायका आणि साधे लोक सैनिकांच्या चाबकाखाली धाव घेत होते. सैनिक त्यांच्यावर आरडत होते, “पटपट चला!” चाबकांचे फटके हवेत करकन आवाज करत होते.

यशवंतरावांनी क्षणाचाही विलंब न करता घोडा पुढे नेला आणि सैनिकांच्या रेषेत घुसून मार्ग थांबवला. “थांबा!” त्यांनी गरजून विचारलं, “हे लोकांना मारणं कसला नियम आहे? कारण काय?”

घाबरलेला एक सैनिक ओशाळून म्हणाला, “महाराज… आमच्या तुकडीला पाणी द्यायला उशीर झाला. म्हणून…”

महाराजांच्या डोळ्यात अविश्वास आणि रोष दोन्ही एकत्र चमकले.

तेवढ्यात एक हृदय पिळवटून टाकणारं दृश्य दिसलं—एका म्हाताऱ्या माणसाच्या हातात छोटंसं बाळ होतं. त्याचे हात थरथरत होते, डोळे लाल झालेले. त्याच्या पायाशी एका तरुण स्त्रीचं शरीर पडलेलं होतं—बाळाची आई. तो महाराजांच्या जवळ कोसळला.

“महाराज… सैनिकांनी ढकललं… चाबकानं मारलं… ती पडली… ती उठलीच नाही… माझ्या सुनेचा जीव गेला महाराज! आणि हे बाळ… आईशिवाय काय करणार?” म्हातारा फूटून रडत होता.

भीमा लगेच खाली उतरली, बाळाला अलगद उचललं. तिच्या डोळ्यात पाणी तरळलं.

यशवंतरावांनी सैनिकांकडे वळून दणक्यात आवाज लावला, “पाणी उशिरा मिळालं म्हणून आईचा जीव घेतला? हे कसले सैनिक आहात तुम्ही? युद्धभूमीवर शत्रू दिसत नाही म्हणून निरपराधांवर हात उगारता?”

ते प्रमुख सैनिकाजवळ जाऊन त्याच्या गालावर एक जोरदार थप्पड मारतात. “हे पाप कुठे फेडणार? आज एका आईचा जीव गेला… उद्या कोण?” सर्व सैनिक थरथरू लागले.

यशवंतरावांच्या डोळ्यात ज्वाला पेटली. ते सैनिकांवर कोसळणार इतक्यात, भीमा महाराजांच्या समोर उभी ठाकली—हात जोडून. तिच्या डोळ्यात पाणी होतं. “महाराज… नको, कृपा करा… बाबासाहेब, हे मारणं उपाय नाही. यांना आजन्म शिक्षा द्या. या अपराधाचं ओझं आयुष्यभर उचलू द्या. हे जिवंत राहतील… तरच त्यांना कळेल की निरपराधांवर हात उगारण्याची किंमत काय असते.” महाराजांनी तिच्याकडे पाहिले— क्रोध आणि करुणा, दोन्हींची झुंज त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसत होती.

भिमाचा आवाज पुन्हा थरथरला, “ह्या आईचा जीव परत येणार नाही महाराज… पण त्यांचा अपराध आजन्म जखम बनून राहू द्या.” यशवंतरावांनी तलवार खाली केली. ते सैनिकांसमोर उभे राहून दणक्यात म्हणाले— “तुम्हाला आजन्म शिक्षा! युद्धभूमीवर नाही, या गावात प्रजेच्या पायाशी नमताना घाम निघाला पाहिजे. त्यांच्या विहिरी खोदा, त्यांचे शेत सांभाळा, त्यांचे घर वाचा… आयुष्यभर! तुम्ही मारलेल्या आईचा पाप तुमच्या खांद्यावर राहील.”

महाराज अजूनही संतापलेले. “या तुकडीचा अहंकार आज संपला. यापुढे हीच तुकडी त्या गावकऱ्यांची सेवा करेल. आणि त्या बाळाचा भार आता माझ्यावर. माझी प्रजा माझ्या नजरेसमोर रडणार नाही.”

राजकुमारी भीमा बाळाला सांभाळत म्हणाली, “महाराज… आई गेली, पण न्याय मिळाला. कारण तुम्ही आहात.”

महाराज शांत, पण अजूनही कठोर. “माळव्याच्या भूमीवर अन्याय करणाऱ्याचा एकच शत्रू असतो—मी.”

त्या क्षणी फटके, रडणे, भीती—सगळं थांबलं.

गावात शांतता पसरली.

आणि त्या बाळाच्या आयुष्यात नवीन सुरुवात झाली—आई नाही, पण न्याय देणारा राजा मिळाला.